کویر- محیط زیست

 6- هرمهاي ماسه اي و ريگ:

عالي ترين و مرتفع ترين شكل تراكم ماسه، هرمهاي ماسه اي است كه از تراكم برخانها بر روي يكديگر و اتصال سيفها با دخالت گردبادها به وجود مي آيند. اين عوارض هميشه در محل تلاقي بادهاي مختلف الجهت شكل مي گيرند. هرمها با قلل مرتفع و مشخص، اشكال عظيمي هستند كه از تلاقي بازوهاي بسيار عظيم به وجود آمده و در فواصل اين بازوها حفره هاي گود و بسيار بزرگ بدون ماسه وجود دارند. بسته به موقع و شرايط محلي هر هرم ماسه ممكن است از حداقل 3 تا حداكثر 6 بازوي همگرا داشته باشد. قله هرم در محل همگرايي بازوها قرار دارد (شكل ...). مرتفع ترين هرمهاي شناخته شده دنيا حداكثر 300 متر ارتفاع دارند (ليبي). اما در ايران ارتفاع تعدادي از هرمهاي ريگ لوت حداكثر به 475 متر مي رسد كه مرتفع ترين هرم ماسه اي دنيا نيز خواهد بود. تعداد هرمهاي بيش از 300 متر در ريگ لوت فراوان است. وسعت قاعده بعضي از هرمهاي ريگ لوت گاهي به دو كيلومتر مي رسد.

باد مجموعه اشكال ماسه اي را در محلي به دور هم متمركز مي سازد كه وسعت آنها بسيار متفاوت است. هر چند در بيابانهاي مختلف اصطلاحات گوناگوني درباره آنها به كاربرده مي شود، اما رايج ترين آن هارگ[1] است كه معادل آن در ايران ريگ ناميده مي شود (ريگ لوت، ريگ حلوان، بندريگ و ...) وسيعترين ريگهاي دنيا در ربع الخالي عربستان حدود 500000 كيلومتر مربع وسعت دارد. در حاليكه بزرگترين ريگ ايران به نام ريگ لوت فقط كمي بيش از 10000 كيلومتر مربع است. اما يكي از پيچيده ترين ريگهاي دنيا مي باشد(محمودی، 1374). اشكال ريگها از تنوع فراواني برخوردارند (عكس ...).

7- ريپل مارك يا چين و شكن ماسه اي:

يكي ديگر از فراوان ترين اشكال بادي، چين و شكنهايي[2] سطحي به صورت امواجي موازي است كه حتي نوعي از آن بر سطح كليه اشكال بادي شكل گرفته اند.

مهمترين نوع آنها كه از درشت دانه ترين ماسه هاي بادي نيز به وجود آمده اند به صورت يك لايه نازك ماسه اي در داخل و حواشي ريگها مشاهده مي شوند. امتداد آنها عمود بر جهت بادهاي توفان­زا مي باشد و برش عرضي آنها نامتقارن است. طبق معمول شيب ملايم آنها رو به باد و شيب تند در جهت مقابل باد قرار دارد. ارتفاع آنها از چند سانتي متر تجاوز نمي كند. درشت ترين ذرات در بخش گود اين چينهاي ملايم قرار دارند .

- ويژگي ماسه هاي بادي

بادرفتها داراي ويژگيهاي خاصي هستند كه از طريق اين ويژگيها شناسايي مي شوند. ماسه هايي كه كاملاً وسيله باد ساييده شده باشند، گرد وكدر مي باشند. به عبارت ديگر درشت ترين دانه ها كه از طريق غلتيدن جابجا مي شوند، كاملاً گرد مي شوند و ساييدگي دانه هاي ديگر بر اثر مالش در اثناي جهش حاصل مي شوند. اما ضربات دانه هاي در حال جهش تيرگي سطح آنها را توجيه مي كند. گرد و غبارهاي بسيار ريز و معلق، چهره مشخصي ندارند.

باد قادر است رسوبهاي هم اندازه را كاملاً از هم تفكيك كند، چينه بندي ذرات معلق در اثناي فرود تابع توپوگرافي زمين مي باشند و ساختمان خاصي ندارند، اما دانه هاي در حال جهش مي توانند در اثناي توفانهاي مكرر چينه بندي متقاطع به وجود آورند كه از ويژگيهاي خاص رسوبهاي بادرفتي است. هر چند در اثناي يك مرحله رسوب گذاري از شيب سطحي عارضه قبلي تبعيت مي كند و در پايان توفان شيب جديدي به وجود مي آورد. چينه بعدي به همين ترتيب از آن شيب جديد پيروي كرده و بسته به قدرت توفان و حجم ماسه بادي ممكن است بخشي از چينه قبلي را نيز از بين ببرد. لذا چينه ها نسبت به هم متقاطع خواهند بود .

-        فهرست منابع:

1.       احمدی،حسن.1377.ژنومرفولوژی کاربردی، جلد 2:بيابان-فرسايش بادی. انتشارات دانشگاه تهران، 570 صفحه. 

2.    محمودی، فرج­الله.1374.ژئومورفولوژی ديناميک(رشته جغرافيا). انتشارات دانشگاه پيام نور. ازسری انتشارات آزمايشی متون درسی.شماره 328.326 صفحه.

3.       رفاهی، حسينقلی.1380.فرسايش بادی و کنترل آن. انتشارات دانشگاه تهران، 320 صفحه.

4.        محمودی، فرج­الله.1380.پراکندگی ريگزارهای ايران. انتشارات موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع،شماره      ،278ص.

5.       معتمد، احمد.1353.رسوب­شناسی، انتشارات دانشگاه تهران، شماره 1038، چاپ دوم،300صفحه.

6.    دفتر تثبيت شن(1381) طرح شناسائی کانونهای بحرانی فرسايش بادی، دفتر تثبيت شن و بيابان­زدايی سازمان جنگلها ، مراتع و آبخيزداری کشور.210صحفه.

5- سيلک:

سيلک­ها ساده­ترين ناهمواری ماسه­ای هستند و از سيف نتيجه می­شوند و به صورت خطوط موج­داری از اتصال سيف­ها بوجود می­آيد و تشکيل آن بستگی به باد غالب منطقه دارد. به طور کلی سيلک­ها مهمترين ناهمواری ماسه­ای را پس از بارخان در ارگ تشکيل می­دهند به طوری که گاهی منطقه­ای به طول 40 کيلومتر و به عرض 50 تا 200متر را اشغال می­کنندولی در مرکز ارگ، عرض آن کاهش يافته و به 30تا50متر می­رسد.

شکل کلی سيلک­ها دندانه­دار و مارپيچی است.سيلک­ها  ممکن است که فعاليت چندانی ندارندو به عبارت ديگر پيشروی نمی­کنند. دليل فعال نبودن آنها را فعال نبودن دامنه روبه باد می­دانند (احمدی،1377 ).

احمدی(1377)سيلک­ها را برحسب عوامل مختلف به انواع زير تقسيم­بندی کرده است:

الف- براساس ضريب شکل: که بستگی به تعداد دندانه­های سيلک دارد(شکل11)

ب- براساس طول و شعاع انحناء:

1-برحسب طول و شعاع انحناء در بخش معقر سيف، سه نوع سيلک وجود دارد:                    الف- سيلک نيم دايره               ب- سيلک دندانه­ای           ج- سيلک کمانی

2- برحسب بی قرينگی يا عدم تقارن که در سيلک بوجود می­آيد، موجب پيچيدگی شکل سيلک می­گردد و سيلک­های غيرهمگن را بوجود می­آورند. اين نوع سيلک­ها از سيف­های نامنظم بوجود می­آيند.

ج-براساس درجه انحناء: بر اين اساس سه نوع سيلک را می­توان مشخص نمود:

1- سيلک­های خطی: که همان پيکان ماسه­ای است و در اثر مانعی بوجود می­آيد.

2- سيلک غيرهمگن:اين سيلک­ها از منحنی­هائی به اشکال مختلف تشکيل يافته­اند که اغلب به صورت نيم­دايره و يا دندانه­ای ديده می­شوند.

3- سيلک مارپيچی: اين گونه سيلک­ها به شکل مارپيچی و نامتقارن هستند و پيدايش آنها در شرايط خاصی انجام می­گيرد.

د- برحسب منشاء: اين سيلک­ها در اثر طويل شدن يکی از بازوهای بارخان بوجود می­آيند و ابعاد آن کوچکتر از انواع ديگر سيلک است.

ح- اشکال مرکب سيلک: سيلک­ها هميشه بصورت منفرد ديده نمی­شوند و ممکن است بصورت گروهی مشاهده شوند.اين سيلک­ها اغلب در کناره­های ارگ­ها ديده می­شوند و دارای دو قسمت ساقه و خوشه هستند. سيلک­های مرکب به انواع زير تقسيم می­شوند:

1- سيلک متقارن: در صورتی که جهت باد غالب تابت باشد در اين صورت سيلک متقارن تشکيل می­شود که از دو بخش اصلی ساقه و خوشه بوجود می­آيد.

2- سيلک نامتقارن: در صورتی که علاوه بر باد اصلی، بادهای فرعی ديگری در منطقه وجود داشته باشد سيلک­های نامتقارن تشکيل می­شوند.

3- سيلک راست گرا:در صورتی که جهت باد غالب طوری بوزد که خوشه سيلک به طرف راست ساقه منحرف شود سيلک راست گرا بوجود می­آيد.

4- سيلک چپ گرا:در صورتی که جهت باد غالب طوری بوزد که خوشه سيلک به طرف راست ساقه منحرف شود سيلک چپ گرا بوجود می­آيد.

5- سيلک حدواسط: اين نوع تپه­ها در اثر دو باد مختلف بوجود می­آيند.

6- الب: از اشکال ديگر سيلک­های مرکب الب است که در ارگ يافت می­شوند و از ترکيب سيلک و بارخان بوجود می­آيد.الب­ها از سيف بوجود می­آطند و تفاوت آن در عرض الب است که در مقاطسه با سيلک زيادتر بوده و به کيلومتر می­رسد در صورتيکه عرض سيلک کم و اغلب به صورت خطی و باريک است.

4-سيف يا شمشير

سيف تپه ماسه­ای کشيده است، به طوری که نوک آن تيز و انتهای آن مدور می­باشد، شکل کلی آن شبيه شمشير و قسمت پيشانی آن مثلثی با يالهای تيز و گاهی قوسی شکل است. بنابر اين دامنه­های ايجاد شده پرشيب بوده به طوری که در نيمرخ يک سيف، دامنه مخالف باد، شيب تندتری نسبت به دامنه جهت باد دارد. به طور کلی نيمرخ سيف­ها، نامتقارن و دارای دامنه­های محدب و مقعر می­باشند(احمدی،1377ب و مقعر می دامنه به طوری که در نيمرخ يک سيف، دامنه مخالف باد، شيب تندتری نسبت به دامنه جهت باد دارد.  ).

محمودی(1374) معتقد است چنانچه جهت بادها به طور متناوب در عكس جهت يكديگر بوزند، رشته هاي جديدي به اسم شمشير (سيف) تشكيل مي شوند. اين شمشيرها رأس تيز و مارپيچي شكلي دارند و دامنه هاي متقابل آن نامتقارن هستند که تقارن دامنه ها در طول اين رشته های سيف  مرتب تغيير مي كند. يعني اگر در يك محل شيب دامنه كم باشد، در طرفين آن و روي همان دامنه، شيب يكباره افزايش مي يابد (شكل8). در دامنه مقابل قضيه دقيقاً عكس آنست. يعني هميشه در برابر يك شيب ملايم در يك دامنه، شيب تندي در دامنه مقابل وجود دارد. بنابراين نه تنها رشته هاي سيف نامتقارن مي باشند بلكه شيب دامنه هاي متقابل در امتداد عارضه، مرتب تغيير مي كند. اين عارضه بر اثر جريان بادهاي متقابل به وجود مي آيد.

احمدی(1377) با استفاده از مطالعات انجام گرفته بر روی عکسهای هوائی ثابت کرده که تمام انواع تپه­های ماسه­ای فعال از سيف بوجود می­آيند و سيف را به عنوان واحد اصلی تشکيل تپه­های ماسه­ای دانسته است.

مراحل چگونگی تشکيل تپه سيف بشرح زير است(1):

الف-مرحله تجمع مواد و تشکيل با حالت تحدب در قسمت پيشانی تپه.

ب-توسعه و گسترش تپه تا تشکيل قله آن،

ج-مرحله تحول شکل تپه، اين مرحله نه فقط بستگی به ميزان ماسه حمل شده دارد بلکه به شدت باد و ميزان ريزش ماسه روی يکديگر و تشکيل يال اصلی دارد که موجب شيب ملايم در جهت باد و شيب تند در خلاف باد می­گردد.به طور کلی سيف­ها دارای سه نوع نيمرخ بشرح زير می­باشند: (شکل 10 )

1- در اعلب موارد شيب قسمت مقعر بيشتر از شيب قسمت محدب است. علامت متبت شيب تند و علامت منفی شيب کم يا ملايم را نشان می­دهد.

2- شيب تند هميشه در جهت مخالف باد و تحدب سيف در جهت باد است.

3- شيب دو طرف يکسان است ولی هميشه قسمت مقعر در جهت باد و قسمت محدب در قسمت خلاف باد است.

3-برخان يا پيکرا                                                                                                

يكي از فراوان ترين و مشخص ترين چهره تراكم ماسه، تپه هاي هلالي شكلي است كه در بيابانهاي تركستان به برخان شهرت دارند و در ايران پيكرا ناميده مي شوند. برخانها از ماسه هاي متحرك مي­باشند. اما در اثناي حركت شكل خود را حفظ نموده و حتي اغلب بر حجم آنها نيز افزوده مي شود. برخان از يك بدنه هلالي شكل با شيب ملايم در جبهه رو به باد تشكيل شده و در دو انتهاي هلال دو بازوي مشخص دارد كه در امتداد باد كشيده شده اند (شكل3 ). وجود بازوها نشانه سرعت بيشتر باد در حاشيه اين عارضه است. زيرا در قسمت مركزي جبهه پشت به باد پرتگاهي وجود دارد كه در پاي آن فشار باد به حداقل ممكن مي رسد.

حركت ماسه ها دانه به دانه بر سطح شيب ملايم رو به باد انجام مي شود. هنگامي كه ماسه ها به قله آن مي رسند، بر اثر دخالت نيروي جاذبه به پاي پرتگاه سقوط مي كنند. بنابراين جابجايي دانه به دانه ماسه ها با حفظ شكل آن موجب حركت و جابجايي برخان در مسير باد مي شوند. حجم برخانها متغير است. بزرگترين پيكراهاي شناخته شده حدود 80 متر ارتفاع دارند. هر اندازه حجم پيكرا كوچكتر باشد، سرعت حركت آن بيشتر است. بنابراين در نواحي مساعد تشكيل اين عارضه، برخانها به صورت گروهي وجود دارند و چون از حجم برابري برخوردار نيستند، سرعت حركت آنها متفاوت است. از طريق علامت گذاري مي توان به حركت برخانها پي برد و حتي ميانگين حركت ساليانه آنها را محاسبه نمود. سرعت حركت آنها در دشتهاي هموار و خشك و نسبتاً مقاوم بيش از دشتهاي ناهموار و سست است. ميانگين حركت آنها بسته به نواحي مختلف از 10 تا 30 متر در سال متفاوت است. اما در توفانهاي شديد و استثنايي به چندين صدمتر هم مي رسد. در اثناي حركت به دليل اختلاف سرعت، اغلب پيكراها به يكديگر متصل مي شوند. برحسب چگونگي اتصال، اشكال متنوعي مي سازند كه مهمترين آنها برخانهاي دابل يو (w)، ميدان برخان و سرانجام برخانهاي طولي و عرضي است. برخان دابل يو از اتصال جانبي دو برخان به وجود مي آيد (شكل 4). چنانچه برخانهاي متعددي، پهلو به پهلو به يكديگر متصل شوند، برخان عرضي تشكيل مي شود كه امتداد آنها گاهي به چند كيلومتر مي رسد. از توالي برخانهاي عرضي پهنه اي وسيع مملو از برخان به وجود مي آيد كه آن را اصطلاحاً ميدان برخان مي نامند (شكل 5).

چنانچه علاوه بر باد مسلط مولد برخان، بادهاي فرعي ديگري با جهتي غير از باد اصلي ولي در همان امتداد وجود داشته باشند، رشد بيش از حد يكي از بازوهاي برخان اوليه را به دنبال خواهد داشت و به شكلي شبيه عصا تبديل مي شود (شكل 6) كه آنرا برخان نامتقارن مي نامند. از اتصال بازوهاي طويل برخانهاي نامتقارن، برخانهاي طولي به شكل رشته هايي بسيار ممتد در امتداد ده ها كيلومتر شكل مي­گيرند (شكل 7).

يكي ديگر از اشكال مهم و شناخته شده، رشته هاي موازي از تپه هاي ماسه اي است كه غالباً نامتقارن مي باشند. يعني شيب يكي از دامنه ها، كمتر يا بيشتر از دامنه ديگر است. اگر امتداد اين تپه ها عمود بر جهت بادهاي مسلط باشد آن را رشته عرضي مي نامند. اما اگر امتداد بادهاي توفان زا با جهت تپه ها يكسان باشند، آنرا رشته هاي طولي مي گويند (ريگ جازموريان، ريگ جن و ...). هنوز علل اصلي تشكيل اين نوع تپه ها شناخته نشده اند. بعضي از محققين بادهاي نزولي را علت تشكيل آن مي دانند.

الف- اشکال مختلف ناهمواريهای ماسه­ای:

هنگامی که باد در مناطق خشک و فراخشک پس از برداشت و حمل به مانعی برخورد کند و يا به پايين­ترين سرعت حد لازم برای حمل و نقل ماسه برسد، رسوب­گذاری آغاز می­شود. نحوه رسوبگذاری در اثر عمل باد و يا بادها، موجب ايجاد اشکال مختلفی از ماسه­ها می­شود که تعيين اين اشکال يکی از اهداف طرح پيش­رو است. از روی اشکال تپه­ها می­توان به ميزان فعال بودن آنها پی برد.

لازم به يادآوری است که تپه­های شنی  موجود در بيابانهای کشور مد نظر اين تحقيق بوده و تپه­های شنی سواحل جزو آن بشمار نمی­آيند.     

بطورکلی اشکال معمول تراکم ماسه­ها بشرح زير است(1و2):  

1-    پيکان ماسه­ای؛

2-    تل ماسه­ای­؛

3-    نبکا يا تل نباتی؛

4-    برخان(پيکرا)؛ که شامل

-         برخانهای wشکل

-         برخانهای نامتقارن(طولی)

-         برخانهای عرضی

-         رشته­های عرضی

-         رشته­های طولی

5-    شمشير(سيف)؛

6-    سيلک: که برحسب عوامل مختلف به شکلهای زير تقسيم بندی می­شود

-         براساس ضريب شکل

-         براساس طول و شعاع انحناء: که بر دو نوع­اند

1-    سيلکهای منظم: که به سه دسته زِر تقسيم­بندی می­شوند

                        - سيلک نيم دايره

                        - سيلک دندانه­ای

                         - سيلک کمانی

2-    سيلک­های غير  منظم

-         براساس درجه انحناء: که می توان سه نوع سيلک را مشخص کرد

1-    سيلک­های خطی

2-    سيلک­های غير همگن

3-    سيلک­های مارپيچ

-         برحسب منشاء

-         سيلک­های مرکب

7-    هرمهای ماسه­ای؛

8-    ريگ(ارگ)؛

9-    چين وشکن­های ماسهای (ريپل مارک).

رفاهی(1380) رسوبات حاصل از ماسه­های بادی را به چهار دسته مختلف تقسيم­بندی کرده است که عبارتند از: پهنه­های شنی مواج(Sand ripples)، تپه­های شنی(Sand dunes)، تپه­های شنی پوشيده از گياه(Vegtated sand dunes) و پهنه­های شنی(Sand sheets). همچنين او از وجود روشهای زيادی برای تقسيم­بندی انواع تپه­های شنی خبر داده است و يک طبقه­بندی کلی برای آنها که توسط مک کی(1979) [1]و گريلی و ايورسن(1985)اصلاح  و ارايه شده، پيشنهاد کرده است. اين طبقه­بندی براساس شکل، تعداد و جهت دامنه­های پرشيب تپه­ها نسبت به جهت باد غالب تهيه شده است که در جدول شماره 1 آمده است(3).

جدول شماره1-انواع اصلی تپه­های شنی

S: ساده        C:مرکب       CX:درهم                                       منبع: به نقل از رفاهی(1380)

*: جهت محور تپه نسبت به جهت باد يا برآيند جهت بادهای مختلف

همانطور که از مضمون جدول فوق برمی­آيد طبقه­بندی مذکور تنها برای تپه­های شنی است  و ديگر اشکال تراکم ماسه­ها را در بر نمی­گيرد ولی آنچه مسلم است معادل هريک از اشکال ارايه شده در اين طبقه­بندی با طبقه­بندی رايج همخوان است.

بسياری از مطالعات موجود در کشور از طبقه­بندی اولي استفاده کرده­اند و اصطلاحات رايج بين کارشناسان اهل فن نيز از آن گرفته شده است. برهمين استدلال روش طبقه­بندی در نظر گرفته شده برای اين تحقيق نيز همان روش معمول است که اصطلاحات آن در زير تعريف شده اند(1و2):

1- پيکان ماسه­ای:

ساده ترين و ابتدايی­ترين اشکال تراکم ماسه، پيکان ماسه­ای است. باتوجه به اينکه بيشترين حجم ماسه­های بادی از طريق جهش جابجا می­شوند، چنانچه در مسير اين دانه­ها به مانعی برخورد کنند به زمين افتاده و تحت تاثير فشار باد به پشت مانع انتقال مي­يابند. تراکم  ماسه­ها در پشت مانع به اندازه ارتفاعی کمتراز ارتفاع مانع و به شکل پيکان انجام می­گيرد بطوريکه نوک پيکان در فاصله دورتر از مانع در و پهنای آن در پشت مانع و باندازه پهنای باد پناه آن تشکيل می­شود. اين اشکال تراکمی معمولا در مناطق استپی و در پشت بوته­های گياهی تشکيل می­شوند. شکل 1 وضعيت موصوف را نشان می­دهد.   

چنانچه مانع مربوطه از جنس سنگ و يا بصورت يک تپه، حجم بزرگتری داشته باشد، ماسه­ها به صورت يک پشته متراکم و اغلب بی­شکل در جبهة پشت به باد روی هم انباشته می­شوند(شکل 2) که آن را در اصطلاح تل ماسه­ای می­نامند.

  2-  نبکا يا تل نباتی(Nebka)

هنگامی که تراکم ذرات ماسه در توفانها زياد باشد و از مسيرهايی بگذرد که پوشش نباتی نسبتا متراکمی داشته باشد، حجم قابل توجهی از ماسه­ها دورتادور بوته­ها متراکم شده، به تدريج براثر رطوبت بيشتر خاک در حاشية بوته، تثبيت می­شوند.تکرار اين عمل در اثنای توفانهای مکرر، مرتب بر حجم تراکم ماسه می­افزايد. بوتة گياهی به خاطر ادامه حيات و جلوگيری از مدفون­شدن در زير ماسه به رشد خود ادامه می­دهد. به طوريکه با افزايش ارتفاع ماسه، هريک از شاخه­های بوتة اوليه به صورت بوته­ای جداگانه در سطح ماسه نمايان می­شود. اين تحول تا زمانی که امکان رشد گياه فراهم باشد ادامه می­يابد. بطوريکه تل نباتی به صورت تپه­ای پرحجم شکل می­گيرد که بر فراز آن بوته­های متعددی به چشم می­خورند.با مطالعه برش يکی از اين تپه­ها، متوجه می­شويم که ساختمانی لايه­ای دارد و لايه­ها از تناوب ماسه و برگ بوته­های بوجود آورندة تپه­ها تشکيل شده­اند.به عبارت ديگر بعد از هر توفان و تمرکز مقداری ماسه، بخشی از خزان برگهای بوته برسطح آن ريخته و در ارتباط با رطوبت محلی ماسه به طور نسبی تثبيت می­شوند. سپس در سالهای بعد و توفانهای ديگر، تناوب اين لايه­ها تکرار می­شوند.به طوری که می­توان از شمارش لايه­های گياهی يا ماسه­ای سن آنرا به احتمال نزديک به يقين تشخيص داد. تا زمانی که گياه امکان حيات داشته باشد، نبکا به رشد خود ادامه می­دهد.اما به محض خشک شدن بوته، تخريب آن آغاز شده و نهايتا تنه و شاخه­های خشک شدة گياه در محل آن به جای می­مانند[2]. در اکثر بيابانهای دنيا، نمونه­های فراوانی از مراحل تشکيل و يا انهدام آنها مشاهده می­شوند. وسيع­ترين نبکازارهای ايران، دشت جازموريان در بلوچستان است و مرتفع­ترين اين عارضه با قطر چندين­متر و ارتفاع حداکثر 10متر در دشت تکاب در شرق شهداد شناسايی شده­اند.

محدوده­های بدست آمده از اين قسمت با نقشه­های رقومی ريگزارهای ايران[1]  رويهم­گذاری شده و در صورت تغيير در عوارض مذکور، سمت و سوی حرکت و يا تغييرات آن مشخص می­شود.

در ادامه، در داخل هر يک از محدودهای تفکيک شده در مرحله اول،  اشکال مختلف ناهمواريهای ماسه­ای مشخص می­شود. برای دستيابی به اين امر، با کمک تصاوير رقومی و در صورت عدم وضوح و يا گپ با کمک عکسهای هوايی و بازديدهای ميدانی، واحدهای همگن ناهمواريهای ماسه­ای از يکديگر جداسازی می­شوند.   

 همچنين معيارهای زير از هريک از واحدهای همگن تفکيک­شده، در بازديدهای ميدانی برداشت و در فرمهای مربوطه درج خواهد شد:

  ارتفاع تپه­ها، عرض تپه­ها، جهت استقرار تپه­ها، حجم حدودی ماسه، رنگ ، وجود يا عدم وجود پوشش گياهی ، جهت بادها، فعال يا غير فعال بودن ناهمواريها .

همچنين برای دريافت بهتر موضوع، گلباد نزديکترين ايستگاه سينوپتيک منطقه نيز ترسيم خواهد شدتا در تفسير اشکال ناهمواريها استفاده شود.

1-   تعيين خصوصيات فيزيکی و شيميايی:

از هريک از واحدهای مختلف شکل ناهمواريهای ماسه­ای که در مرحله الف تفکيک شد­ه­اند با ثبت مشخصاتی مانند: موقعيت جغرافيايی(با کمکGPS )،ارتفاع محل، نوع تشكيلات ماسه­اي،پوشش گياهي شنزارها، نوع تثبيت، نام مطالعه كننده،تاريخ مطالعه و... روی فرمهای ويژه، نمونه­برداری انجام می­شود.

برای نمونه­برداری از هر واحد بنابر شکل ناهمواری تپه ماسه­ای اقدام خواهد شد. بدين منظور از سه بخش تپه، شامل جلو(پيشانی پرشيب)، ميان و انتها(قسمت کم شيب) سه نمونه برداشت کرده ، باهم مخلوط نموده سپس دو نمونه جداگانه مرکب به وزنهای1 کيلو(برای انجام آزمايش فيزيکی-شيميايی) و4 کيلوگرم (برای آزمايش مينرالوژيکی) تهيه می­کنيم.سعی شود نمونه­ها از مناطق تيپيک برداشت شود.   

نمونه­های جمع­آوری شده به آزمايشگاه مربوطه انتقال و پارامترهای زير در آنها اندازه­گيری می­شود:

1-    دانه­بندی با استفاده از الکهای استاندارد(گرانولومتری)

2-    pH،Ec(در صورت وجود املاح زياد،پارامتر SARنيز تعيين مي­شود)

3-    بافت خاك،درصد آهك كل، مقدار گچ

4-   تعيين خصوصيات مينرالوژيكي:

 خصوصيات مينرالوژيكي ماسه­زارهاي كشور، با استفاده ازنتايج دانه­بندی و گرانولومتری(اندازه­گيری قطر ذرات) و  فراوانی کانی­های ماسه­زارهاي كشور تعيين مي­شود.

4-1- دانه­بندی:

دانه­بندی راهنمای بسيار خوبی جهت شناخت وضعيت کلی ماسه­ها است.برای دانه­بندی از غربالهای استاندارد استفاده خواهد شد. با توجه به جمع­آوري نمونه­هاي ماسه(تشكيل بانك ماسه­هاي بادي كشوردر ستاد موسسه)، هريک از نمونه­ها را از غربالهای استاندارد عبور داده و در کيسه­های پلاستيکی کوچک ريخته و شماره آن بصورت دو عددی(عدد اول شماره نمونه و عدد دوم شماره غربال و سپس نام استان و محل برداشت)بر روی آن درج می­شود.

با استفاده از اعداد بدست آمده از وزن نمونه هريک از غربالها، منحنی درصد دانه­ها، منحنی تجمعی، منظم و يا نامنظم بودن  و نامتجانسی و يا ضريب نامتقارنی ماسه­ها را با کمک محاسبه ضريب کو-دو-اف بدست می­آوريم..

4-2- کانی­شناسی:

دستيابی به نوع کانی­های موجود در واحدهای همگن ناهمواريهای ماسه­ای نيز يکی ديگر از اهداف اين طرح است که نتايج آن کمک شايانی برای منشاء­يابی تپه­های ماسه­ای خواهد نمود.

معمولا برای مطالعه کانی­ها پس از تميز کردن سطح آنها و شستشو با اسيد کلريدريک رقيق با استفاده از يکی از سه روش الکترومغناطيسی، محلولهای شيميايی و ميکروسکوپی ومقايسهبا مدلهای موجود در کتابهای کانی­شناسی، نوع کانيها از يکديگر تشخيص داده می­شود.

4-3-مرفوسکپی دانه­ها:

مرفولوژی يا شکل سطح دانه­ها از جهت تعيين عوامل تخريب و فرسايش حايز اهميت می­باشد. بدين منظور از نمونه­های غربال شده قسمت 4-1 ، تعداد 25 دانه برداشته و در داخل شيشه مخصوص ريخته و با استفاده از بينوکولر، وضعيت سطح دانه­ها را مشخص می­کنيم. زاويه­دار بودن و يا نبودن، درخشانی و يا کدری در تعيين عوامل تخريب کمک خواهد نمود.

وزارت جهاد کشاورزي

سازمان تحقيقات و آموزش کشاورزي

مؤسسه تحقيقات جنگلها و مراتع

شيوه­نامة اجرايي طرح ملّي

« تعيين اشکال ناهمواريها ، خصوصيات فيزيکی و شيميايی و مينرالوژيکی شنزارهای کشور»

مجري مسئول

حميد رضا عباسی