کویر- محیط زیست

4- موقعيت كوير لوت[1]

كلمه لوت به معني برهنه و فاقد هرچيز است(مستوفي 1348). اولين بار محمد بن ابراهيم‘ مورخ سده يازدهم هجري‘ در كتاب خود از كلمه لوط در جمله " از راه بيابان لوط روي به خراسان نهادند...."استفاده كرده است. مستوفي معقتد است كه در منطقه لوت هركس در بيابان بيچاره و درمانده و سرگردان شود به آن لوتي گويند يعني همه چيز را از دست داده است. حتي اين كلمه در زبان تركي (آذري) نيز با همين معني بكار مي­رود بطور مثال "نيه لووت الموسان" به معني "چرا لخت شده­اي" است. برخي نيز گفته­اند كه كلمه لوت از نام قوم لوط پيغمبربرادر زاده ابراهيم گرفته شده است اگرچه مشخصاتي كه در قران و تورات از جايگاه اين قوم ذكر شده با شرايط لوت منطبق است. جالب اينست كه نظاير شرايط لوت ايران (وجود كلوتكها و تپه­هاي ماسه­اي) را در جنوب بحرالميت نيز وادي قوم لوت گويند(3). در اطراف شهر راور نيز قبري موجود است كه مردم معتقدند متعلق به لوط پيامبر است. بايد گفت كه كلمه لوت را اعراب بعداز فتح ايران در هنگام عبور از شهرهاي خيالي (كلوت­ها) بر اين منطقه گذاشته­اند. بهرحال آنچه مسلم است لوت به معني بي چيز و برهنه و منظور نداشتن پوشش گياهي و آب، دو عنصر لازم براي حيات انسان و حيوان در گذشنه است. بهمين دليل بسياري از بوميان منطقه از رفتن به لوت ترس داشتند و هنوز هم دارند.  

                             تصویر ی از فراز لوت

 بيابان لوت در حد فاصل عرض جغرافيايي 28 تا 32 درجه‌ي شمالي، در گستره‌اي به طول 900 كيلومتر  و به مساحت 199 هزار كيلومتر مربع  قرار دارد. حد شمالي لوت  به منطقه طبس‘ ارتفاعات ناي­بند و بيرجند ‘ حد شرقي به نصرت آبا د و در غرب به راور و شهداد و حد جنوبي آن به نرماشير و ريگان و كوه بزمان محدود است. سه عارضه مهم لوت شامل كلوتها در غرب‘ مجتمع­هاي ماسه­اي بزرگ در شرق و دشت­هاي ريگي در شمال و جنوب است. هنوز گزارشي مبني بر عبور شخصي از مجتمع­هاي بزرگ ماسه­اي شرق لوت در دست نيست ولي براي اولين بار مستوفي بهمراه يك آلماني در سال 1348 از عرض كلوتها عبور كرده­اند.

 بيشتر مورخان خارجي لوت را از نظر جغرافياي طبيعي و سياسي به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم­بندي كرده­اند. در حاليكه پژوهشهاي  مستوفي در موسسه جغرافياي دانشگاه تهران‘ آن را به سه بخش زير تقسيم كرده است

-    لوت شمالي يا لوت خراسان يا لوت بصيران(از راور تا بيرجند و حوالي نصرت آباد) كه بيشتر دشت­هاي ريگي و محل برداشت وحمل نهشته­هاي بادي است‘

-     لوت مركزي كه قسمتهاي جنوبي راه خبيص به ده سلم را شامل مي­شود و دربرگيرنده مناظر حقيقي لوت يعني كلوت­ها و تپه­هاي شني است

-    لوت جنوبي كه به آن لوت زنگي احمد[2] هم مي­گويند به كوههاي شاهسواران( من چنين كوهي را روي نقشه پيدا نكردم شايد منظور كوههاي منتهي به سبزواران كه همان جيرفت است و درحال حاضر بارز ناميده مي­شود) و بزمان محدود مي­شود. حد شمالي اين منطقه دشتهاي كشيت و بلوچ آب تا راه بم به  زاهدان است.

شهداد

شهر شهداد در لبه غربي لوت واقع شده است. كوههاي جفتان و بلور واقع در جنوب شرقي و شرق كرمان  همانند حصاري منطقه شهري كرمان را از لوت جدا كرده است. در شكل 1 نمايي فرضي از موقعيت قرار گرفتن شهر شهداد و عوارض ساختاري لوت نسبت به شهر كرمان را نشان مي­دهد

شكل 1-  نمايي فرضي از موقعيت قرار گرفتن شهداد و كوير لوت

براي رسيدن به شهداد بايد از عرض اين ارتفاعات عبور كرد. نيمي از ارتفاعات مذكور از جنس آذرين(جبهه رو به دشت كرمان) و نيمي ديگر كه به طرف لوت است از سازندهاي تبخيري لوت تشكيل شده­اند. نيمه دومي به صورت بريدگيهايي با بلندي حدود  100متري از سطح دشت لوط قرار دارند اين بريدگيها 3 عدد هستند كه كه از پايين دست سيرچ شروع شده و تا قبل از شهداد واقع شده­اند. كرينسلي اين بريدگيها را از ديدگاه ژئومرفولوژي پرتگاه خوانده است در حاليكه از ديدگاه شكل اراضي كوههاي گرد ومدور كه نسبت به يكديگر داراي اختلاف ارتفاع مي­باشند. همچنين از همين ديدگاه‘ شهر شهداد در پايين دست مخروط افكنه رودخانه شهداد كه از كوههاي مذكور سرچشمه مي­گيرد قرار دارد. اين رودخانه رسوبات خود را بر روي اين بريدگيها قرار داده و قسمتي از آنها را  نسبتا صاف كرده است.

وجود اين آبرفت بادبزني شكل سنگريزه­دار(مخروط افكنه) كه داراي نفوذپذيري زياد است در تامين آب چاههاي شهداد بسيار موثر است. در حال حاضر به دليل خشكساليهاي چند سال گذشته آب رود مذكور كه از داخل دره سيرچ وارد لوت مي­شود بوسيله كانال بتوني به شهداد منتقل مي­شود و از آن در آبياري اراضي كشاورزي و باغها استفاده مي­شود.

متاسفانه به دليل كمبود امكانات و منابع آب مطمئن‘ شهر شهداد درحال ازدست دادن جمعيت خود است. از حدود 6000نفر جمعيت موجود در چند سال گذشته تنها 2000نفر در اين شهر باقيمانده­اند. تغيير وضعيت درآمدي مردم در اين منطقه از كشاورزي به بخشهاي ديگر(خدمات‘ صنعت‘ گردشگري و...) ضروريست.

از آنجائیکه سالجاري بنابر پيشنهاد دبيركل سازمان ملل متحد، به نام سال «بيابان و بيابان‌زايي»  ناميده شده است برای ثبت وضعیت موجود مناطق بیابانی و کویری از تاریخ ۱۶/۱/۸۵ بمدت ۹ روز سفری به بیابان لوت انجام دادیم. نوشتار پیش رو سفرنامه مذکور است که پیاپی خواهد آمد. 

 مسير حركت اين ماموريت از شهرهاي تهران –يزد-كرمان- ماهان-شهداد  –بم – جيرفت- كهنوج- اصفهان بود كه در مجموع حدود 4600 كيلومتر مسافت طي شد. سفر ازصبح روز چهارشنبه (16 فروردين ماه 1385) در محور آزادراه تهران - قم - كاشان شروع و بعد از عبور از نائين و يزد و رفسنجان و ديگر شهرهاي مسير به كرمان ادامه يافت. برنامه و زمانبندي سفر بشرح زير انجام گرفت:

1-  در تاريخ 18/1/85 بازديد از منطقه شهداد و حاشيه غربي لوت و كلوت­ها،

2-  در تاريخ 19/1/85 بازديد از مناطق بياباني مسير كرمان – راور واقع در لوت شمالي،

3-  در تاريخ 20 الي 22/1/85 بازديد از مناطق بياباني و كويري  لوت جنوبي‘ فهرج ‘ بم ‘ چاله ريگان و جازموريان.