امسال مراسم روز جهانی مقابله با بیابانزایی در۲۷ خرداد در سالن باشکوه سازمان ایرانی مجامع بین المللی وزارت خارجه برگزار شد. گزارش مفصل این همایش را از تارنمای مهار بیابانزایی بخوانید. ولی خبر مهم این همایش انتخاب همکار محترممان  آقای دکتر خسروشاهی بعنوان پژوهشگر نمونه سال  در این حوزه بود که لازم میدانم به ایشان تبریک بگویم. 

دکتر خسروشاهی محقق برتر سال در حوزه مقابله بابیابان زایی

ایشان یکی از نادر متخصصان کشور در حوزه سیل و مقابله با آن است و مهمترین معضل کنونی خویش را نبود اعتبار کافی برای انجام پروژه های خود میداند(مصاحبه تلویزیونی با شبکه ۴). امیدوارم روزی فرا برسد که پژوهشگران این مرز وبوم دیگر دغدغه تامین مالی طرحهای خود را نداشته باشند. مطمئن هستم  که آن وقت نه تنها علل سیل در هر حوضه بلکه راهکارهای مقابله با بیابانزایی نیز مشخص خواهد شد. صبر میکنیم تا آن روز فرا برسد........ 

به مناسبت 27 خرداد، 17 ژوئن،روز جهاني مقابله با بيابان­زائي

- بيابان و بيابان­زايي

در حال حاضر سرزمينهايي که داراي زيست اقليم­هاي فراخشک، خشک و نيمه خشک[1] هستند حدود يک سوم سطح جهان را مي­پوشانند و چنانچه سرزمينهاي داراي آب و هواي نيمه خشک مرطوب را نيز به آن اضافه كنيم مقدار آن  تا حدود 47 درصد خشکيها افزايش مي­يابد. سطح اين سرزمينها حدود 89 درصد كل كشور را دربرمي­گيرد(1) که جولانگاه پديده بيابان­زايي بشمار مي­آيد. در بيشتر منابع موجود، اصطلاح بيابان((Desert هم­رديف بيابان حقيقي يعني منطقه فراخشک(Hyperarid Zone) در نظر گرفته شده است و سرزمينهاي خشک(Dry lands) شامل مناطق فراخشک ، خشک ، نيمه خشک و نيمه خشک مرطوب است. درحاليكه مفهوم سرزمينهاي خشک و نيمه خشک جهان(WASAL)[2] ، سرزمينهاي داراي اقليم نيمه خشک مرطوب را در بر نمي­گيرد.

-به خاطر سفر مجبورم روز جهانی محیط زیست  و بیابانزایی و بیابانزدایی را با هم به  تمامی تلاشگران این حوزه تبریک بگویم.

- باخبر شدم که سرکار خانم جمشیدی را به سبب درج اندیشه های زیست محیطی از روزنامه همشهری اخراج کرده اند. من مطمئن هستم که او دست از تلاش نخواهد کشید و مقالات زیبایش را باز خواهیم خواند. از هومن عزیز هم بخاطر اطلاع رسانی تشکر میکنم  

نبكاهاي حاشيه غربي لوت

تل­هاي گياهي و يا نبكاها‘ عوارضي هستند كه بيشتر در مناطق برداشت و حمل رسوبات بادي بوجود مي­آيند. اين شكل اراضي با رويش يك گياه و گير افتادن ذرات شن و جمع شدن در پاي آنها پيدا مي­شوند. با رشد گياه ميزان افزايشهاي بادي در پاي گياه زياد مي­شود.  ارتفاع مواد جمع شده در پاي گياه ممكن است به چند متر برسد.  يك نبكا در طول دوره عمر خود مراحلي را مي­گذراند محمودي(1356) مراحل تولد و مرگ يك نبكا را به تفضيل در مقاله­اي در رشد جغرافيا  آورده است. به نظر مي­رسد كه اين نبكاها مراحل اوج تكامل خود را مي­گذرانند و هرگونه دخل و تصرف در آنها موجب اضمحلال آنها مي­شود.

با توجه به نزديك شدن آب زيرزميني نسبتا شور رودخانه شهداد به سطح زمين در شمال شرقي شهداد كه در نهايت به داخل كلوتها مي­ريزد شرايط براي رشد گز شاهي فراهم شده است. با رشد اين درختان ارتفاع نبكاهاي اين قسمت از لوت بسيار بلند و منحصربفرد هستند.

  هرساله بر روي ريگها و ماسه­هاي جمع شده در پاي درختان نبكاها مقداري بقاياي برگ و شاخه ميريزد. با توجه به سرعت تجزيه اين مواد در بيابان‘  مواد آلي حاصل از آنها بسرعت تجزيه شده و از بين مي­روند. احتمالا بعلت كمبود رطوبت ‘ سرعت تجزيه زياد مواد آلي و بزرگي ذرات

شكل10- نبكاهاي حاشيه غربي لوت – شمال تا شمال شرقي شهداد

 محمد درویش نویسنده  تارنمای مهار بیابانزایی در عکس دیده می شود(عکس از خودم است)

ماسه‘ اين مواد با ذرات و مواد  جمع شده در پاي گياه نمي­توانند پل­هاي لازم براي تشكيل ساختمان خاك را بوجود آورند. بدين جهت در نبكاهاي غرب لوت كه مورد بازديد قرار گرفت ساختمان خاك مشاهده نگرديد.

شكل11- توسعه نبكاها در حاشيه غربي لوت- شمال شرقي شهداد

-   كلوتها

شايد مهمترين عوارض موجود در لوت كلوت­ها باشند. كلمه كلوت كه يك كلمه بلوچي است و بلوچها نيز قومي ايراني هستند از دو جزء كل و لوت به معني شهر لوت تشكيل شده است. هنوز هم از كلمه كلاته در بسياري از نقاط خراسان و سيستان بعنوان آبادي ياد مي­شود. منظور از كلوت يا شهر لوت تپه­هايي با شكلهاي مختلف است كه از جنس رس و گچ مي باشند. اين عوارض كه تقريبا تمامي سطح غربي لوت مركزي را پوشانيده­اند در اثر عمل باد و آب بشكل ساختمانهاي تخريب شده قديمي هستند كه گويا در گذشته دور در آنجا زندگي رواج داشته است در حاليكه اینطور نبوده و آثار آبادانی و كشاورزي در آنها ديده نمي­شود.

احمدي(1367) طرز تشكيل كلوتها را حاصل از بارندگيهاي موقتي در بيابان ميداند كه آب با مواد خاكي سطح كلوتها خميري درست مي كند و پس از خشك شدن ‘وزش باد آنها را با خود برده و كم كم حفره­ها و چاله­هايي در اثر آن بوجود مي­آيد. اين حفره­ها بزرگتر شده و در نهايت بصورت دالانهاي امروزي ديده مي­شوند.   

بوبك (1963) به نقل از كرينسلي معتقد است كه عمل انتقال ذرات از روي كلوتها به داخل گودالهاي تشكيلات لوت بصورت دوره­اي انجام شده است. در واقع اين امر نشان دهنده عمل فرسايش آب و باد بهمراه هم و يا بطور متناوب در دوره­هاي خشك و تر است.

 تفاوت شكل كلوتها در طول آنها بوضوح ديده مي­شود بطوريكه در برخي نقاط كلوتها بسيار كوتاه شده (مانند چند محدوده كوچك در اطراف شهداد)كه به آنها كلوتك گفته مي­شود. در جنوب غربي لوت و در شمال تا شمال غربي فهرج  نوعي از كلوتها ديده مي­شود كه ديواره آنها عمودي است. كرينسلي معتقد است اين نوع كلوتها در اثر طغيانهاي فصلي و برش ديواره­هاي آنها بوجود آمده­اند. اين ديواره­ها بريده شده­اند و در برابر فرسايش مقاومت بيشتري نسبت به بقيه دارند.

             شكل 3- كلوت­ها و زمينهاي كويري شور در بين آنها

در بين كلوتها اراضي شور كويري وجود دارد كه به دليل سطح آب زيرزميني بالا و گچ ‘ سطح آنها شخم خورده و يا به صورت چند ضلعي است. در زير لايه سطحي اين كويرها در عمق 10 تا 20 سانتيمتري سخت لايه­اي از جنس نمكهاي كلسيم‘ سديم و منيزيم است. شوري كويرهاي شخم خورده كمتر از كويرهاي ديگر(كوير چند ضلعي‘ سفيد‘ زرده و.....) است. به همين سبب امكان رويش برخي گياهان به شرط تا مين آب است. همانطور كه در شكل ۷ ملاحظه مي­كنيد احداث جاده آسفالته موجب توليد يك ميكرو آبخيز شده و در داخل كوير شخم خورده امكان رشد ني و گز را فراهم آورده است. اين تكنيك مي­تواند در كمپ تفريحي كويري (كه در شمال غربي شهداد است) در مقياس كوچك بكار آيد تا ضمن ايجاد مانعي براي رسيدن شن به كمپ‘ فضاي سبزي بعنوان بادشكن (كه در حال حاضر از خاكريز براي اينكار استفاده مي­شود) ايجاد كند هرچند هدف كمپ كويري داشتن فضاي سبز نيست.