کویر- محیط زیست

     در 29 آوريل 1980 در سالن كنفرانس كوكرافت در كمبريج انگلستان جايي كه عرصه باليدن تامسون و راترفورد بود، متخصصين فيزيك جهان گرد‌هم آمده بودند. اين جلسه براي وضع اولين خطابه يك پروفسور جديد كرسي لوكاشين(Lucasian) رياضي برقرار شده بود. موضوع سخنراني استفن ويليام هاوكينگ رياضي‌دان و فيزيك‌دان برجسته جهان تحت عنوان " آيا دورنماي پايان فيزيك نظري ديده مي‌شود؟" بود. هاوكينگ با اعلام اين كه پاسخ او به اين سوال مثبت است، شنوندگان را شگفت‌زده كرد! شايد بتوان عنوان سومين "همايش آموزش و پژوهش خاكشناسي در موسسات آموزش عالي و پژوهشي"  كه به دعوت انجمن علوم خاك كشور و با حضور متخصصين اين رشته در سالن هنر دانشگاه تربيت مدرس برگزار شد را مشابه آنچه در سالن كوكرافت كمبريج روي داد بدانيم"  آيا پايان علم خاكشناسي فرا رسيده است؟" و سئوالات دیگری نظیر "اگرعلم خاكشناسي همانند ديگر علوم جديد مي خواست شروع شود به كداميك از علوم نزديكتر مي شد؟ آيا بعنوان يك علم ميان رشته اي بحساب ميآمد و يابعنوان رشته اي مجزا عينيت پیدا ميکرد؟ آيا رويكرد آن همانند امروز بسوي كشاورزي بود و آنرا به آغوش مي كشيد؟ ويا گرايشهاي ديگري مي يافت؟ اين جلسه كه در روز چهارشنبه 18/11/85 با سخنان دكتر محمد بابوردي  كليد خورد باحضور اساتيد و متخصصان اين رشته محمد حسن روزيطلب ، سيد علي ابطحي،  جعفر ملكوتي، غلامحسين حق نيا،حميد سيادت، شهلا محمودي، علي اصغر نيشابوري، سيد محمود سمر، احمد جلاليان، حسن روحي پور، عطا رضايي، عبدالرسول تلوري،  مهدي شرفا، غلامرضا ثواقبي، هادي اسدي، كاظم خاورزي، محمد حسن مسيح آبادي، فرشيد نوربخش، حبيب ا..ناديان، امير فتوت، كامبيز بازرگان، مهدي شهابي فر، محمد مهدي طهراني، مهدي همايي، نجفعلي كريميان، منوچهر گرجي  وبسياري از عزيزاني كه من نام آنها را بياد نياوردم برگزار شد.  
    نگاه محمد باي بوردي، استاد خاك و آب كشور، به رويكرد جديد علم خاكشناسي در سخنرانيي ايشان بسيار جالب و جديد بود. او در سخنراني خويش عنوان كرد كه"خاكشناسي براي بقا و دوام خود ناگزير است كه از كوره راه كشاورزي بيرون بيايد و آزادانه در شاهراه مدیریت محيط زيست كه كشاورزي نيز بخشي سرنوشت ساز از آن است گام بردارد".  براستي كه علم خاكشناسي در كشور با كشاورزي عجين شده است و خاكهاي عرصه هاي منابع طبيعي(مرتع، جنگل و بيابان) و محيط زيست مورد بي مهري قرار گرفته اند. همان كه عطا رضايي از موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع  در سخنراني خود خواهان تعيين متولي براي پژوهشهاي خاك عرصه هاي خارج از دشتها ومنابع طبيعي شد.  متن سخنراني دكتر باي بوردي را عينن در ادامه ميگذرام شايد گره گشاي راه  براي دانشجويان رشته خاكشناسي براي انتخاب صحيح مسير در آينده باشد: با سپاسگزاري از دعوت انجمن علوم خاك و اغتنام شركت در همايش، نكات ارايه شده در سخنراني دكتر محمد بابوردي بشرح زيردسته‌بندي شده  بود:
1- با حساب سرانگشتي تعداد دانشجويان رشته خاكشناسي در دانشگاههاي كشور در حدود دو هزار نفر است.
2- در ده سال اخير تعداد متقاضيان تحصيل در دوره هاي كارشناسي ارشد و دكتري خاكشناسي در دانشگاههاي امريكا و كانادا 40 درصد كاهش داشته است. تعداد فارغ التحصيلان دوره هاي كارشناسي ارشد و دكتري خاكشناسي در دانشگاههاي انگلستان به زير ده نفر در سال كاهش يافته و اسامي آنان حكايت از مليتهاي آفريقائي و عرب آنهاست. در ده سال اخير با آنكه تعداد مقالات خاكشناسي افزايش يافته ولي فقط نام 15 درصد از نويسندگان اين مقالات به واحد آموزشي و پژوهشي كه نام خاك در ان بكار رفته تعلق دارد و بقيه آنها به رشته هاي ديگر از زمين شناسي تا ميكروبيولوژي تعلق دارند.در دوسال اخير 21 گروه دانشگاهي فيزيك و نه فيزيك خاك در دانشگاههاي انگلستان كه از پيشكسوتان علم فيزيك است، تعطيل شده است.
3- همه اين آمار و مصيبت نامه حاكي از دگرگوني ديدگاهها به خاك است. در ايران با آنكه فقر موجود است ولي خوشبختانه فقر به معني گرسنگي وجود ندارد و تامين 95% از نياز محصولات كشاورزي يك جمعيت هفتاد ميليوني كه 68% آنها نيز شهرنشين شده اند موفقيت قابل تحسيني است. از طرفي با پذيرش عضويت ايران در سازمان تجارت جهاني و پيروي بدون چون و چرا از مقررات آن كه بايستي حداكثر تا هفت سال ديگر پذيرفته و پياده شوند، توليدات كشاورزي ايران فقط در برخي زمينه هاي باغباني و گياهان دارويي مزيت نسبي خواهد داشت و در ساير زمينه ها بعلت يكسان شدن تعرفه ها و حذف يارانه، عملكرد ها و قيمتهاي رقابت پذير  با بازار بين المللي وجود نخواهد داشت و اجبارا تن به واردات خواهد داد و از هم اكنون كاربرد واژه خودكفايي را بايد به تاريخ سپرد.
4- اگر علم خاكشناسي مي خواست از صفر شروع شود با توجه به امنيت غذايي در ايران و در كشورهاي صنعتي حتما بعنوان علم جداگانه و در غير ارتباط الزامي با كشاورزي تعريف مي گرديد و شايد هرگز به زير شاخه هاي شناخته شده امروز مانند شيمي خاك، فيزيك خاك، رده بندي خاك، حاصاخيزي و كاني شناسي و... تقسيم نمي گرديد و كوشش بيشتري مي نمود تا با رشته هاي ديگر مانند شيمي، فيزيك، زيست شناسي، اقتصاد، جامعه شناسي و... الفت و پيوند محكمتري ايجاد كند. از طرفي چون خاكشناسي نه تنها به مسائل كاني شناسي ، زمين شناسي، ويژگيهاي فيزيكي، شيميايي، فيزيكوشيميايي، بيولوژيكي... سازه ها و فرآيندهاي  خاك مي پردازد، لذا مانند علوم پايه شيمي يا فيزيك نمي تواند فقط يك رشته از علوم تلقي شود، بلكه گاهي در بطن  و گاهي در مرز كليه علوم كه از آنها وام مي گيرد حركت كرده و يك علم بين رشته اي  و فرا رشته اي است كه از يك طيف بسيار كلان (رده بندي) تا خرد (نانو)و از يك واكنش تبادلي لحظه اي تا پيدايش چند سانتيمتر خاك در چند قرن و از ذره خاك تا حوضه آبخيز را در آن واحد در بر مي گيرد ولي با تمام اين تفاضيل هنوز نتوانسته است مانند آب وهوا كيفيت مطلوب خود را اعلام كند و در هر شبيه سازي و مدل بازي در حاليكه پيچيده ترين پوسته زنده و آسيب پذير كره زمين است، در ساده ترين حالت بكار گرفته مي شود.

ادامه دارد ...

خاكهاي شهري- ادامه مطلب از پست قبلي
ب )  ویژگیهای محل هاي برداشت 
- عمق تا سنگ بستر يا مواد مادري
- جنس مواد زيرين محل برداشت شده

ج ) ویژگیهای كپه خاک يا خاكريز
 - ارتفاع كپه خاك از روي مواد غير خاكي
- جنس مواد زير كپه خاك  يا خاكريز

3 – بافت ( كلاس بافت خاك و سنگريزه همراه آن شامل مواد آ نتروپيك )
4 – كلاس زهكشي  يا نفوذ پذيري
5 – تخمين چگالي ( فشردگي )

د ) تهيه نقشه سايت

برای تعیین ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی خاکهای شهری لازمست که نمونه‌‌های خاک گرفته شده به آزمیشگاه انتقال یابد. معمولا تجزیه‌های آزمایشگاهی زمان‌بر و وقت‌گیر هستند و در مطالعه خاکهای شهری، قسمت بزرگی از بودجه صرف این قسمت می‌شود. لازمست که قبل از مطالعه در خاکهای شهری، محل تامین هزینه‌ها مشخص شود زیرا مطالعه این خاکها بدون این قسمت و یا با تعداد نمونه اندک، ممکن است نتایج نامشخصی و غیردقیقی ارایه دهد

منظور از بررسی و مطالعه خاكهاي شهري، تهيه اطلاعات مورد نیاز برای چگونگي كاشت گیاهان مختص فضای سبز در اينگونه خاكهاست. با این بررسی باید توانائیها و محدوديت­های خاک، براي اين منظور مشخص شود. 

- به گزارش روزناكلنگ مجتمع پتروشيمي گلستان در حالي اواخر آبان ماه سال جاري در نزديكي تالاب آلاگل بر زمين خورد كه بر اساس مصوبه سال 81 هيأت‌وزيران استقرار پالايشگاه پتروشيمي در استان‌هاي گيلان، مازندران و گلستان به دليل حساسيت اكولوژيكي این منطقه در  شمال كشور ممنوع شده بود. این درحالیست كه به گفته مديركل محيط زيست گلستان، هیچگونه  گزارشی از ارزیابی اثرات توسعه این مجتمع بر محیط زیست ارایه نشده است.

همیشه هینطور بوده ، ابتدا کلنگ پروژه بر زمین خورده و عملیات اجرایی شروع میشود . تازه بعد از کشمکشهای مدیران محیط زیست و یادآوری قانون اساسی (اصل پنجاه قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران َ قانون حفاظت و بهسازي محيط زيست، مصوب 1353 مجلس َ آيين نامه اجرايي قانون حفاظت و بهسازي محيط زيست، مصوب 1354) و چندین قانون دیگر، مدیران محترم یادشان می افتد که باید ارزیابی اثرات بر محیط زیست انجام شود . بسرعت یک مهندسین مشاور دوست که مطمئنم رتبه رسته محیط زیست را ندارد و با سلام و صلوات آنرا یک شبه بدست خواهد آورد یک گزارش تهیه و پروژه توجیه می شود. (از هومن روانبخش ممنونم که این خبر را برای من ارسال کرد)

  از سال 1870 ميلادي كه زمين شناسان كشاورزي( اولين پدولوژيست ها ) در آلمان ، دانمارك و روسيه مفاهيم اوليه پروفيل خاك را ارايه دادند حدود 136 سال ميگذرد(2) ، هر چند قدمت علم خاكشناسي به امپراتور هاي باستاني مي­رسد. هم اکنون علم خاكشناسي پیشرفتهای شایانی نموده و چندين گرايش پيدا كرده است. بیشتر گرایشها، جنبه هاي بسيار علمي و كاربردي داشته است از جمله مي توان به گرايش جديد اين علم ، خاكهاي شهري (Urban soils  ) اشاره كرد.

- گراز خوب ُ گراز مرده است. مطلبی از محمد درویش در رثای کشتار پنج گراز وحشی بدست ماموران محیط زیست خلخال.واقعا چندش آور است نگهبان قاتل شود.

هم اکنون که جدال بر سر دهاتي و یا شهري بودن از زبان گفتاري پا فراتر  گذاشته و به زبان نوشتاری و همه موضوعات، حتي مباحث علمي نيز كشيده شده بي مناسبت ندیدم كه تجربه ها و اندوخته­های نحصیلی و کاری خود در رشته خاكشناسي را در قالب همين مضموم ( دهاتي و شهري ) ارایه کنم.  هر چند مطمئن نيستم كه شما با من هم راي و عقیده باشيد و خاكهايي را كه در قلمرو شهرها قرار دارند را خاكهاي شهري و مابقي را دهاتي بناميد. اگرچه با کمی تامل درمی­یابیم خاكها هم سرگذشت انسانها را درحال تجربه کردن هستند. بدین معنی که  ساخت و ساز­های شهري آنها را در قالب هاي سفت  و سخت همانند سيمان و آجر گیر انداخت  و لقب شهري را به آنها عطا کرد. چنانچه خاكها قدرت حرف زدن می­یافتند آرزو مي كردند كه از نوع دهاتي­اش باقی بمانند و لقب مذکور را نگیرند، آرزویی که شهرنشینان امروزی نیز گاهی از دل برمی­آورند.

 -متن پرسش و پاسخ کویر با سایت وزین گل آقا را در اینجا بخوانید.